محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
201
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
باشد و سال بسيار برو گذشته باشد . برناه - [ به وزن درگاه « 1 » ] يعنى جوان و بضم باء نيز گويند . مثالش ابو الفرج گويد : شعر « 2 » بوستانيست عدل او خرم * قهرمانيست بخت او برناه و حكيم سنائى نيز فرمايد : شعر فرق ( ؟ ) او همچون سر او سبز باد * بخت او چون عمر او برناه باد برشده - يعنى بلند شده و بالا رفته . مثالش انورى گويد : بيت سپهر بر شده را راى او به خدمت خواند * ميان ببست بجوزا « 3 » چو بندگان بدوال بيوسنده - يعنى چاپلوسى كننده و تواضع كننده و اميد دارنده . مثال معنى اول حكيم « 4 » سنائى گويد : بيت سگ بيوسنده گرگ درنده است * سفله سالوس و لوس خرنده است بشوليده - [ بشين معجمه و لام . به وزن بشوريده ] يعنى ديده و دانسته و بمعنى كار گذارده نيز آمده . ازين بيت ابن يمين بمعنى « 5 » بر هم زده و پريشان مستنبط مىشود كه : نظم « 2 » بر سر آتش سوداى توام سوخت جگر * اين هم از كار بشوليدهء خام دل ماست و شيخ عطار نيز مؤيد اين معنى گويد : بيت دل به خود باز آور و آرام گير * جمع كن خود را بشوليده ممير بنوه - [ بفتح باء و ضم نون ] بمعنى خرمن باشد در نسخهء ميرزا . بهرامه - [ به راى مهمله . به وزن هنگامه ] ابريشم باشد ، در شرفنامه . مثالش شاعر گويد : بيت كفن حله شد كرم بهرامه را * كه ابريشم از جان كند جامه را و در تحفة السعادة بمعنى شعر سرخ « 21 » آمده و در فرهنگ بمعنى بيد مشك آمده . باغنده - [ به غين معجمه . به وزن آكنده ] پنبهء زده و گرد كرده باشد براى ريسيدن « 22 » . بدرزه - [ بفتح با و دال و زاى معجمه و سكون راى مهمله ] بهره باشد و در « 6 » لسان الشعراء مرقومست كه بدرزه چيزى باشد كه در جامه و ازار گره بسته باشند . و در نسخهء ميرزا به اين معنى بباى فارسى « 23 » آمده . باتوته - [ بضم تاى اول و فتح دوم ] همان بالاور كه گذشت يعنى كوزهء پر آب و بجاى تاى اول باى موحده « 24 » نيز به نظر رسيده . كذا فى المؤيد . بادسره - [ بدال و سين و راء هر سه مهمله ] زحمتى « 7 » كه اسب را باشد . ايضا منه « 25 » اما هيچ « 8 » اشعار بحركتش نكرده . برپيخته « 9 » - [ باى دوم فارسى ] يعنى پيچيده . مثالش حكيم خاقانى فرمايد : نظم شاه اسب عدل انگيخته دست فلك برپيخته * هم خون دشمن ريخته هم ملك آبا داشته بزه - [ بفتحتين ] جور و حيف و گناه باشد . مثالش . شاعر گويد :
--> ( 1 ) « س » : دركات . ( 2 ) اين كلمه از « ن » است . ( 3 ) « س » : بحوزا . ( 4 ) « س » : حكم . ( 5 ) كلمه از « ب » و « ن » است . ( 6 ) « س » : ود . ( 7 ) « س » : زخمى است ؛ « ب » : رحمتيست . ( متن از « ن » است ) . ( 8 ) اين كلمه از « ب » است . ( 9 ) اين لغت و شرح آن از « ن » است . ( 21 ) بهرامه را برهان قاطع بمعنى بيدمشك و ابريشم و جامهء سبز آورده است . ( 22 ) بندك ، پند ، پندك ، بندش ، پاغنده ؛ پندش نيز به اين معنى است . ( 23 ) يعنى : پدرزه . ( 24 ) يعنى : بابوته . ( 25 ) يعنى از مؤيد .